Şanlıurfa Kanalizasyon Tüneli

Şanlıurfa'da kanalizasyon tüneli neyi çözer?

Şanlıurfa'da kanalizasyon tüneli, bodrum katın pis suyunu ŞUSKİ ağına ulaştırmak amacıyla toprağın içinde, üstteki döşemeyi bozmadan açılan alçak tavanlı yatay bir galeridir. Bina tarafında küçük bir çalışma kuyusu açıyor, kuyunun dibinden kanala doğru yan yana ilerliyor, gerektiği yerde geçidin tavanını destekliyor ve boruyu bu geçidin tabanına, bağlantı noktasına varana kadar hiç yükselmeyen bir hatla yerleştiriyoruz. Su verilip akış denendikten sonra geçit de kuyu da sıkıştırılarak kapatılıyor; yukarıdaki avlu ya da sokak bu süreçte yerinden oynamıyor.

Urfa'da bu yönteme ihtiyaç duyulan başlıca durum kot farkıdır. Binanın bodrumundaki lavabo, duş, tuvalet ya da otopark süzgeci, önünden geçen şebeke borusunun hizasından alçaktaysa pis su yokuş yukarı tırmanamaz. Boruda bir göl oluşur, katı atıklar orada çöker, koku yükselir ve kanalın dolduğu saatlerde su geri döner. Bu tablo bir kez başladığında tıkanıklık açtırmak yalnızca birkaç haftalık bir rahatlama sağlar, çünkü sorun borunun içinde değil, borunun durduğu yükseklikte saklıdır.

Çözümün mantığı basit: kanala sokağın önündeki noktadan değil, kanalın daha derinden geçtiği bir bacadan ulaşmak. Tünel bu mesafeyi yerin altından kateder ve boruya yeniden doğru eğimi kazandırır. Böylece alt kat, bir motora ya da bir elektrik hattına bağımlı kalmadan şebekeye bağlanmış olur.

Kazdığımız galeri bina içindeki borularla ilgilenmez; konu, parselin rögarı ile kamu kanalı arasındaki bağlantı hattıdır. ŞUSKİ'nin kanalına herhangi bir müdahale, idarenin kuralları ve onayı olmadan yapılmaz. Bu yüzden Urfa'daki her işte iki soruyu birlikte cevaplıyoruz: zemin bu geçide izin veriyor mu ve bağlantı kurallara uygun nasıl kurulur?

Urfa'da bodrum katlar neden şebekeye yetişemiyor?

Kısaca söylemek gerekirse: hızla büyüyen bir kent, kayalık bir zemin ve bodrum katlara verilen yeni görevler aynı sokakta buluşuyor. Şanlıurfa, nüfusu genç ve kalabalık bir il; merkezdeki üç ilçe olan Eyyübiye, Haliliye ve Karaköprü ilin en yoğun nüfuslu yerleri arasında. Kentin kuzeye ve doğuya doğru genişlemesi, eski şebekenin hesaplandığı dönemde düşünülmemiş yapı tiplerini sokaklara taşıdı.

İlk neden zeminin kendisi. Şehir, Çaykuyu platosunun kalker yamaçlarına yaslanır; kuzey kesimlerde ise Karacadağ'dan gelen bazalt örtüsü başlar. Hem kalkerde hem bazaltta kanal hendeği açmak zahmetli ve masraflıdır. Bu nedenle bazı sokaklarda şebeke, eğimi koruyacak en sığ seviyede bırakılmış olabilir. Yıllar sonra aynı kayaya temel oturtup yerin altına iki kat inen bir apartmanın en alt döşemesi, o sığ hattın çok altında kalır.

İkinci neden, kentin tepeli yapısı. Urfa'nın tarihi çekirdeği Kale tepesinin eteğinde ve Balıklıgöl'ün çevresinde kurulmuş; surlar ise bir eğim kırığı ile Karakoyun Deresi'nin vadisi izlenerek çekilmiştir. Bu tür bir arazide aynı caddenin iki yanındaki binalar bile farklı kotlarda durur. Yokuşun aşağı yakasında, arkası dere yatağına dönük binalarda en alttaki daire caddedeki hattan bir kat kadar alçakta durabilir.

Üçüncü neden, eski evlerin yeni kullanımları. Geleneksel Urfa evlerinde serin kalan yarı gömülü bölümler, taş tonozlu odalar ve mahzenler günümüzde kahvehane, butik pansiyon, zanaat atölyesi veya ambar işlevi görüyor. Bu odalara yeni yapılan tuvaletler, yapıldıkları çağda kimsenin pis su hattı tasarlamadığı bir derinliktedir.

Dördüncü neden, yeni projelerdeki birden fazla bodrum kat. Garaj, sığınak, kiler ve fitness odası yerin altına alınmış bloklar Karaköprü ile Haliliye'nin yeni imar alanlarında artık sıradan. Bu katların süzgeçleri ya bir motorla basılmak ya da kanala daha aşağıdan uzanan bir geçitle bağlanmak zorunda.

Son neden, yağışın düzensizliği. Urfa yılın büyük kısmında kurak geçse de kış aylarında kısa süreli ve şiddetli sağanaklar görülüyor. 15 Mart 2023'te kentte yaşanan sel, Karakoyun ve çevresindeki derelerin taşmasıyla Abide Kavşağı'nı ve çevresini su altında bıraktı ve can kayıplarına yol açtı. Böyle bir günde kanal birkaç dakikada ağzına kadar dolar; eğimi kıl payı yeten evlerde mesele çoğu kez ilk o akşam, bodrum ızgarasından taşan suyla anlaşılır.

Bir Urfa binasında kot farkı kendini nasıl belli eder?

Sorun yukarıdaki katlarda yokken yalnızca bodrumda ya da zemin altındaki bölümde tekrar ediyorsa, büyük ihtimalle bir yükseklik meselesiyle karşı karşıyasınız. Aşağıdaki işaretlerden birkaçını aynı anda görüyorsanız ölçüm yaptırma zamanı gelmiş demektir:

• Alt kattaki gider ağır ve sesli boşalıyor: Lavabo ya da duş teknesi suyu yavaş yavaş, gurultuyla bırakıyor; üst kat banyosunda böyle bir şey yok.
• Makineyle açılan boru birkaç haftada eski haline dönüyor: Temizlik kısa bir süre işe yarıyor, ardından aynı yavaşlık geri geliyor.
• Yoğun saatlerde veya sağanak sırasında ızgaradan su yükseliyor: Mahallenin hattı dolduğunda pis su sizin bodruma doğru geri itiliyor.
• Temmuz ve ağustosta ağırlaşan koku: Urfa'nın kırk dereceyi aşan günlerinde bodrumdaki koku belirgin biçimde artıyor.
• Parsel bacasında hiç değişmeyen su seviyesi: Rögar kapağını kaldırınca dipte kıpırdamayan, hep aynı çizgide bekleyen bir su birikintisi duruyor.
• Tadilatla eklenen ıslak hacim ilk günden sorunlu: Bodruma yeni yapılan mutfak ya da tuvalet, kullanılmaya başlandığı gün yavaş akıyor.

Aynı tabloyu ağaç kökü sızmış, toprak altında ezilmiş veya yanlış yöne yatırılmış bir hat da yaratabilir. İkisini birbirinden ayırmak için tahmin yürütmüyor, önce nivoyla yükseklik farkını ölçüyor, sonra boru içine kamera sokuyoruz. Telefonda şikâyetinizi tarif ederseniz ilk ziyarette neye bakacağımızı önceden anlatırız.

Urfa toprağı ve kayası galeri kazısında neyi değiştirir?

Şanlıurfa'da tünel işini belirleyen üç ana zemin var: kalker, bazalt ve ovaları dolduran alüvyon. İlin büyük kısmı Senozoyik yaşlı kayaçlardan oluşur. Kentin batısı ve güneyi ile Fatik platosu ve Tektek Dağları kalkerin hâkim olduğu alanlardır. Şehrin hemen kuzeyinde ise Karacadağ volkanizmasına bağlı, Pliyo-Kuvaterner yaşlı bazaltlar yer alır ve bu bazaltların üstündeki toprak örtüsü yer yer yalnızca birkaç santim kalınlığındadır. Harran ovası gibi çöküntü ovalarında ise genç alüvyon birikintileri öne çıkar.

Kalker, Urfa'nın yapı taşıdır; kentin surlarında kullanılan taşlar da şehrin batısındaki Çaykuyu yamacındaki ocaklardan çıkarılmıştır. Kalkerde ilerlemek zaman alır; karşılığında galerinin yan yüzleri genellikle desteksiz de dimdik kalır. Kalkerin bir başka yüzü karst yapısıdır: Balıklıgöl ve Ayn-ı Zeliha, Harran grabeni ile Çaykuyu horstunun buluştuğu fay hattından çıkan karstik kaynaklardır. Karstik kayada çatlaklar, erime boşlukları ve su yolları bulunabilir. Bu yüzden kalker yamaçlarda kazı yaparken beklenmedik bir boşluk ya da nemli bir çatlakla karşılaşma ihtimalini baştan hesaba katıyoruz.

Bazalt daha sert ve daha zor işlenen bir kayadır. Karaköprü'nün kuzeye uzanan kesimlerinde ve Siverek, Viranşehir gibi bazalt platosu üzerindeki ilçelerde kazı yavaş ilerler, buna karşılık geçidin taşıma gücü yüksektir. Bazalt akıntılarının arasında ince kil seviyeleri de bulunabilir; komşu Diyarbakır'da yapılan zemin araştırmaları, lav akıntıları arasındaki bu kil bantlarının birkaç metreye ulaşabildiğini gösteriyor. Bazalttan kile geçildiği anda galerinin davranışı değişir ve çerçeveleri birbirine yaklaştırmamız gerekir.

Ovalarda tablo tamamen başkadır. Harran, Suruç ve Ceylanpınar ovaları graben yapılı çöküntü alanlarıdır ve kuzeyden gelen akarsuların getirdiği ince taneli malzemeyle dolmuştur. Böyle bir toprak kazmaya kolay gelir fakat açık bırakıldığında dökülür, tarlaların sulandığı aylarda da ıslanabilir. Harran ovasında yapılan çalışmalar, sulama suyunun bir kısmının derine sızdığını ve ovanın alçak kesimlerinde drenaj ve tuzlanma sorunları yarattığını ortaya koyuyor. Bu tür yerlerde tünel işini kısa parçalara bölüyor ve kazı açık kalırken suyu kontrol altında tutuyoruz.

Tarihi kentte bu üç zemin türüne bir dördüncüsü eklenir: yüzyılların dolgusu. Kuşaklar boyu yıkılıp onarılan evlerden kalan taş ve toprak, hayatların ve çıkmaz sokakların altında gevşek bir örtü bırakmıştır. Kalkerden dolguya geçildiği yerde geçidin tavanı aniden zayıflayabilir. Bu kadar değişken bir yerde jeoloji haritası tek başına yol göstermez; her parselde küçük bir sondaj çukuru açıyor, yakındaki rögarların duvarlarını inceliyor, kayanın değiştiği noktaları hat üzerinde baştan not ediyoruz.

Urfa'nın sıcağı ve kış yağmurları çalışma planını değiştirir mi?

Değiştirir; özellikle yaz sıcağı mesai saatlerini, kış yağmurları ise kazının hızını belirler. Şanlıurfa yarı kurak bir iklime sahiptir. Kent istasyonunda yıllık ortalama yağış 450 milimetre civarındadır ve bu yağışın yarısından fazlası kışın, üçte birine yakını ilkbaharda düşer; yaz aylarının payı neredeyse yoktur. Temmuz ortalaması otuzlu derecelerin üst kısmındadır, haziran ile ağustos arasında hava sık sık kırk dereceyi aşar.

Bu sıcakta hem güneşe açık çukur ağzında hem de havasız galeride uzun süre durmak insan bedenini zorlar. Temmuz ve ağustosta işi sabahın ilk saatlerine ve güneş alçaldıktan sonraya kaydırıyor, geçide sürekli temiz hava veriyor, ekibe sık mola ve bol su sağlıyoruz. Pis su hattına bağlanan kapalı bir boşluğa, dedektörle hava kontrol edilmeden ekipten hiç kimse girmez. Kurak yazın bir faydası da var: toprak yılın en kuru dönemindedir, galeriye su sızması beklenmez ve geri dolgu sıkı oturur.

Kış ve ilkbahar başı ise derelere yakın düşük kesimlerde zeminin ıslandığı dönemdir. 2023 selinde görüldüğü gibi kısa sürede düşen yoğun yağış, kentin vadi tabanlarında su birikmesine yol açabiliyor. Acele gerektirmeyen uzun galerileri bu nedenle bahar sonu ile güz ortası arasına almayı tavsiye ediyoruz. Bodrumu pis suyla dolmuş bir aileyi ise bekletmiyoruz; galeri tabanına dalgıç motor koyup her seferinde birkaç karış ilerliyoruz. Siverek ve Viranşehir gibi yükseltisi daha fazla olan ilçelerde ayaz gecelerini hesaba katıp borunun buz tutmayacak kadar aşağıda kalmasını da kontrol ediyoruz.

Urfa'da bir galeri işi kaç aşamada tamamlanır?

Urfa'daki her iş aynı altı aşamayı izler. Akışı baştan bilmek, evde neyi hazır tutmanız gerektiğini ve işin kaç gün süreceğini kestirmenizi kolaylaştırır.

1. Yükseklik ölçümü ve baca kontrolüBodrumdaki en alçak süzgeç ile ŞUSKİ hattının tabanı arasındaki dikey mesafeyi nivoyla çıkarıyoruz. Parsel bacasının kapağını açıp mevcut borunun nereden geldiğini, hangi derinlikte durduğunu ve içinde suyun bekleyip beklemediğini not ediyoruz; böylece sorunun gerçekten yükseklikten kaynaklanıp kaynaklanmadığı ilk saatte belli oluyor.
2. Kamerayla boru taramasıVar olan borunun içine kamera ilerletip çatlak, kök sızması, göçük veya yanlış yöne yatmış parça olup olmadığını görüyoruz. Görüntü bazen tek bir bozuk ek yerini gösterir; böyle bir durumda tünel teklif etmiyor, çok daha küçük ve kısa süren bir onarımı öneriyoruz.
3. Güzergâh seçimi ve izin dosyasıKanala yeterli derinlikle hangi bacadan ulaşılabileceğini hesaplıyor, karstik boşluklar, komşu temeller ve eski dolgular açısından güvenli bir hat çiziyoruz. Geçit parselinizin dışına taşıyorsa hangi kuruma hangi başvurunun yapılacağını size yazılı olarak bildiriyoruz.
4. Dikey çukur ve galeriÖnce bina dibine dikey bir çukur iniyor, ardından şebekeye doğru yatay ilerliyoruz. Kalker ve bazaltta günlük ilerleme kısa kalır fakat galeri sakindir; kil, dolgu ya da ova toprağı çıkan yerde destek çerçevelerini sıklaştırıyor, sızan suyu pompayla dışarı alıyoruz.
5. Hattın döşenmesiGaleri tabanına kum ve ince malzemeden yatak serip boruyu, bina ucundan şebekeye dek hiç yükselmeyen bir çizgide yerleştiriyoruz. Birleşim noktalarını su kaçırmayacak biçimde kapatıyor, ana hatta girişi idarenin belirlediği teknik koşullara uygun olarak tamamlıyoruz.
6. Su denemesi ve kapatmaYeni hatta bol su verip kanala nasıl ulaştığını sizinle birlikte izliyoruz. Akış istediğimiz gibiyse galeri ve çukur kat kat toprakla doldurulup tokmaklanıyor, ağızdaki taş, beton veya bahçe toprağı eski görünümüne kavuşuyor.

Urfa'da galeri, motorlu hazne ve hendek arasında nasıl seçim yapılır?

Alt kat şebekeye yetişemediğinde üç seçenek var ve Urfa'da hangisinin uygun olduğu zemine, parselin kanala uzaklığına ve yüzeydeki kaplamanın korunmaya değer olup olmadığına bağlı. Aşağıdaki tablo bu üç yolu ilin koşullarına göre özetliyor.

Şanlıurfa'da ŞUSKİ bağlantısı ve kazı onayı nasıl alınır?

Urfa'da musluk suyunu da pis su ağını da yöneten kurum, büyükşehir belediyesinin bağlı kuruluşu olan Şanlıurfa Su ve Kanalizasyon İdaresidir (ŞUSKİ); resmi unvanında Genel Müdürlük ibaresi yer alır. Kentin genelinde bina bağlantılarının hangi koşullarla yapılacağını bu kurum belirler. Binanın önündeki parsel bacası, sorumluluğun el değiştirdiği noktadır: bacanın bina tarafı mülk sahibine, sokak tarafı ise idareye aittir.

Tünel tamamen arsanızın içinde kalıyor ve var olan bacaya ekleniyorsa resmi süreç kısadır. Geçit yolun ya da kaldırımın altına uzanıyorsa veya ana hatta yeni bir rögardan bağlanılacaksa ŞUSKİ'den olur almak zorunludur. Büyükşehir sınırları içinde cadde ve kaldırım altında yürütülen altyapı kazıları ayrıca AYKOME olarak bilinen altyapı koordinasyon sürecinden geçer; bu süreç, aynı yolda farklı kurumların birbirinin hattına zarar vermesini önlemek için vardır.

Tarihi kentte bir adım daha eklenebilir. Balıklıgöl, Kale ve eski çarşılar çevresi gibi koruma altındaki alanlarda yer altındaki çalışmalar da koruma kurulunun şartlarına tabi olabilir. Ölçüm bitince işinizin bu durumlardan hangisine uyduğunu, dosyaya neler gireceğini ve dilekçeyi kimin imzalayacağını bir sayfada topluyoruz.

Baştan söyleyelim: idarenin bilgisi dışında kanala ek yapılmasını istiyorsanız bu işi üstlenmiyoruz. Kaçak bağlantı yalnızca cezai yaptırım riski taşımaz; asfaltta göçük, yan apartmanın bodrumuna pis su kaçması ve sağanak sırasında şebekenin yükünün artması gibi sonuçlar doğurabilir. Bizim için kayda geçmiş, denetlenebilir bir bağlantı işin vazgeçilmez parçasıdır.

Şanlıurfa kanalizasyon tüneli teklifi hangi kalemlerden oluşur?

Rakamı ölçümden önce söylemiyoruz, çünkü Urfa'da bir sokakta kalker, yan sokakta bazalt ya da yumuşak dolgu çıkabiliyor. Teklifi şekillendiren başlıca etkenler şunlar:

• Geçidin uzunluğu: Kanalın binaya yetecek kadar derinleştiği bacaya kadar katedilecek mesafe.
• İnilecek derinlik: Kuyunun ve geçidin ne kadar aşağıda açılacağı; bu, iş güvenliği önlemlerini ve iş gücünü doğrudan etkiler.
• Kayanın türü: Bazalt ve sert kalker kazıyı yavaşlatır; kil bantları, dolgu ve ova toprağı ise daha sık destek ister.
• Sızan su: Dere tabanına ya da sulanan tarlalara yakın yerlerde pompa ve kısa bölümler halinde ilerleyen bir kazı düzeni gerekir.
• Kuyuya ulaşım: Kamyonetin giremediği bir çarşı aralığı, kesme taşlı hayat, garaj rampası veya fıstık ağaçlı bir bahçe iş akışını uzatır.
• Şebekeye ekleme şekli: Borunun çapı, malzemesi ve şebekeye bağlanma tekniği.

Ölçüm tamamlandığında size verdiğimiz teklifte iş süresi, boru ve malzeme listesi ile işin hangi koşulda teslim edilmiş sayılacağı ayrı satırlarda yazılıdır.

Balıklıgöl çevresindeki tarihi dokuda nasıl çalışıyoruz?

Eski Urfa'da önceliğimiz yapıyı, avluyu ve komşu duvarları korumaktır. Kale tepesinin eteğinde ve Balıklıgöl'ün çevresinde yoğunlaşan tarihi kentte evler birbirine bitişiktir, avlular kesme taşla döşelidir ve sokakların bir kısmına araç bile giremez. Burada hendek açmak hem taşları söküp yeniden yerleştirmeyi hem de eski duvarların dibinde zemini gevşetmeyi gerektirir. Galeri yöntemi bütün kazıyı tek bir çukura topladığı için bu tehlikeyi büyük ölçüde ortadan kaldırır.

Tarihi kentin altı sürprizlerle doludur. Kalker kayaya oyulmuş mahzenler, kapatılmış kuyular, sarnıçlar ve karstik kaynaklara bağlı eski su yolları güzergâh üzerinde karşımıza çıkabilir. Bunlardan birine denk gelirsek kazmayı bırakıyor, hattı başka yöne çeviriyor, gerektiğinde ev sahibiyle beraber müze müdürlüğüne ya da koruma kuruluna bildiriyoruz. Konuk evine, restorana ya da hediyelik eşya dükkânına dönüştürülmüş yapılarda çalışma saatlerini ziyaretçi akışına göre ayarlıyor, kazı malzemesini gün içinde biriktirmeden taşıyoruz.

Yeni yapılan binalarda kot hesabı neden önceden yapılmalı?

Şanlıurfa, 6 Şubat 2023 depremlerinden etkilenen iller arasında yer aldı ve bu tarihten sonra il genelinde yapı güvenliği, yeni yapılaşma ve güçlendirme konuları daha sık gündeme geliyor. Yeni yükselen bir apartman ya da müstakil ev için kot hesabı, binanın yerine kurulduğu eski yapıdan miras kalmaz. Daha derin bir bodrum, değiştirilen giriş kotu ya da yenilenen sokak kanalı, alt kat gideriyle şebeke arasındaki ilişkiyi tamamen değiştirebilir.

Bu yüzden inşaat sürerken, iç tesisat kapanmadan önce bodrum giderinin kanala hangi seviyeden bağlanacağını kontrol ettirmenizi öneriyoruz. Kaba yapı sırasında yakalanan bir hizalama hatası, daireler teslim edildikten sonra ortaya çıkan aynı hatadan çok daha ucuza ve zahmetsizce düzeltilir. Yükleniciyle aynı masada mimari çizimleri açıp şebekeye girilecek rögarı daha temel atılırken seçmek mümkün.

Şanlıurfa ilçelerine göre kanalizasyon tüneli

Şanlıurfa'nın 13 ilçesi kalker yamaçlardan bazalt platolarına, Fırat vadisinden graben ovalarına uzanan çok farklı arazilere yayılmıştır. Aşağıda her ilçenin bize çıkardığı başlıca meseleyi anlattık:

• Eyyübiye
• Haliliye
• Karaköprü
• Siverek
• Viranşehir
• Akçakale
• Suruç
• Birecik
• Ceylanpınar
• Harran
• Bozova
• Hilvan
• Halfeti

Şanlıurfa kanalizasyon tüneli: sık sorulan sorular